Điều gì khiến một người mở lại cuốn sách vào ngày hôm sau? Dữ liệu năm 2026 gợi ý ba điểm đáng chú ý: lời giới thiệu từ người quen vẫn mạnh hơn thuật toán, sách nói đang mở rộng lựa chọn đọc, và niềm vui đọc có dấu hiệu phục hồi nhưng chưa đồng đều. Điều quan trọng là đọc những tín hiệu này trong đúng bối cảnh, rồi chọn một cách thử phù hợp với người đọc Việt Nam.
Bài viết dựa trên báo cáo của Scribd về người trưởng thành dùng dịch vụ đọc số, hai nghiên cứu của National Literacy Trust về trẻ em và thanh thiếu niên ở Vương quốc Anh, cùng tài liệu nền về đọc vì niềm vui. Các nguồn này không đại diện cho toàn bộ thị trường sách Việt Nam, nên mọi gợi ý dưới đây là hướng tham khảo có điều kiện, không phải kết luận thay cho dữ liệu tại Việt Nam.
Đọc dữ liệu trong đúng bối cảnh
Báo cáo The 2026 State of Reading Report của Scribd được công bố ngày 10/12/2025. Báo cáo kết hợp khảo sát hơn 1.600 người trưởng thành tại Mỹ, từ 18 đến 64 tuổi, tự cho biết đã trả tiền cho dịch vụ đăng ký sách nói hoặc sách điện tử trong hai năm trước đó, với dữ liệu hoạt động trên Everand và Fable trong những khoảng thời gian của năm 2025. Vì vậy, đây là góc nhìn khi bước vào năm 2026, không phải kết quả đo lường trọn năm 2026. [1]
Trong khi đó, nghiên cứu Children and young people's reading in 2026 của National Literacy Trust sử dụng phản hồi từ 125.375 trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 18 tuổi, tại 479 trường ở Vương quốc Anh. Khi đọc các tỷ lệ cụ thể, vẫn cần chú ý nhóm tuổi tương ứng. Không nên gộp khảo sát này với mẫu người trưởng thành sử dụng dịch vụ đọc số của Scribd để tạo thành một kết luận chung. [2]
Lời giới thiệu từ người quen vẫn có sức nặng
Trong báo cáo Scribd, người quen trực tiếp là nguồn khám phá sách đứng đầu, vượt các nền tảng, mạng xã hội và công cụ AI. Chia sẻ sách với bạn bè hoặc gia đình cũng là hành động sau khi đọc phổ biến nhất, vượt việc lưu sách vào kệ trên nền tảng. [1]
Điều này gợi ý một cách khuyến đọc gần gũi: thay vì chỉ đưa danh sách sách nên đọc, hãy nói rõ vì sao một cuốn sách có thể hợp với người nhận. Một người thích nấu ăn, chẳng hạn, có thể muốn bắt đầu từ câu chuyện về món ăn hoặc văn hóa ẩm thực. Đây là gợi ý vận dụng từ vai trò của kết nối cá nhân, không phải kết quả thử nghiệm về hiệu quả giới thiệu sách.
Cộng đồng cũng hiện diện trong dữ liệu Scribd: 37% người đọc được báo cáo cho biết đã tham gia câu lạc bộ sách trong năm. Con số ấy cho thấy một hình thức kết nối trong phạm vi nghiên cứu; nó không có nghĩa ai cũng cần tham gia câu lạc bộ mới duy trì được việc đọc. [1]
Sách nói và sách điện tử mở thêm lựa chọn
Báo cáo Scribd ghi nhận sách nói vượt sách điện tử về mức độ phổ biến trong đọc số; 57% sử dụng cả hai định dạng. Đây là dấu hiệu về nhu cầu linh hoạt trong nhóm người đọc mà báo cáo khảo sát, chưa phải bằng chứng sách giấy đang bị thay thế trên toàn thị trường. [1]
Với người muốn đọc trở lại, câu hỏi thực tế có thể là định dạng nào thuận tiện nhất trong hoàn cảnh hiện tại. Có người thích cầm sách giấy; người khác muốn thử sách điện tử hoặc nghe sách nói. Có thể thử từng lựa chọn rồi xem mức độ tập trung và hứng thú của mình, thay vì đặt ra một chuẩn duy nhất cho mọi người.
Niềm vui đọc phục hồi nhẹ, nhưng chưa đồng đều
Theo National Literacy Trust, tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên từ 8 đến 18 tuổi cho biết thích đọc trong thời gian rảnh tăng từ 32,7% năm 2025 lên 36,1% năm 2026. Tỷ lệ đọc hằng ngày trong nhóm tuổi này tăng từ 18,7% lên 20,3%. [2]
Đó là tín hiệu tích cực, nhưng báo cáo đặt mức tăng trong xu hướng suy giảm dài hạn. Sự cải thiện cũng không đồng đều: khoảng cách theo điều kiện kinh tế, xã hội tiếp tục mở rộng, với mức tăng cao hơn ở nhóm không nhận suất ăn miễn phí tại trường so với nhóm có nhận. [2]
Vì thế, khuyến đọc cần quan tâm cả mong muốn lẫn điều kiện tiếp cận. Khi một người ít đọc, chúng ta có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu họ thích gì, có tài liệu phù hợp hay không và điều gì khiến việc đọc bất tiện. Đây là cách đặt câu hỏi để hỗ trợ, không phải chẩn đoán nguyên nhân cho từng người.
Có nhiều con đường đến với văn bản
Nghiên cứu Many ways to read của National Literacy Trust cho thấy trẻ em và thanh thiếu niên tiếp xúc với nhiều loại nội dung. Trong nhóm 8–18 tuổi, 70,4% đọc lời bài hát, 65% đọc tác phẩm hư cấu và 52,8% đọc tác phẩm phi hư cấu. Truyện tranh, tin tức, truyện do người hâm mộ sáng tác và thơ cũng có mặt trong đời sống đọc. [3]
Cần phân biệt việc đọc văn bản nói chung với đọc sách. Đọc lời bài hát không đồng nghĩa hoàn thành một cuốn sách. Tuy vậy, những sở thích này có thể gợi ý điểm bắt đầu cho cuộc trò chuyện: người đọc đang tò mò về câu chuyện, nhân vật hay chủ đề nào?
Bản in và bản số cũng giữ những vai trò khác nhau. Nghiên cứu ghi nhận tác phẩm hư cấu, phi hư cấu và truyện tranh chủ yếu được đọc bằng bản in; lời bài hát, tin tức và truyện do người hâm mộ sáng tác được đọc bằng bản số nhiều hơn. Dữ liệu dài hạn không cho thấy một quá trình thay thế đơn giản từ giấy sang số. [3]
Từ dữ liệu đến cách khuyến đọc
Bốn bước dưới đây giúp chuyển các quan sát trên thành một thử nghiệm nhỏ, có thể điều chỉnh theo người đọc thật:
- Đọc dữ liệu trong bối cảnh của nó, không gộp các nhóm khảo sát khác nhau.
- Chọn một tín hiệu phù hợp với người đọc, chẳng hạn vai trò của lời giới thiệu quen thuộc.
- Thử một cách khuyến đọc trong thời gian ngắn, với một nhóm nhỏ.
- Theo dõi phản hồi và điều chỉnh; không biến gợi ý thành chỉ tiêu.
Khuyến đọc bắt đầu từ quyền lựa chọn
Publishers Association mô tả đọc vì niềm vui là đọc theo lựa chọn cá nhân để tìm sự thích thú. Với trẻ em và người trẻ, tổ chức này khuyến nghị cho phép tự chọn tài liệu, tìm nội dung gắn với sở thích, cân nhắc nhiều định dạng và tiếp tục đọc cùng trẻ ngay cả khi trẻ đã có thể đọc độc lập. [5]
Bộ Giáo dục Anh cũng có tổng quan về bằng chứng liên quan đến đọc vì niềm vui và cách khuyến khích hoạt động này, xuất bản năm 2012. Đây là tài liệu nền, không phải bằng chứng về xu hướng năm 2026. Phần trích được cung cấp chỉ giới thiệu phạm vi tổng quan, nên không đủ để gán cho tài liệu một kết luận cụ thể về hiệu quả của từng biện pháp. [4]
Tương tự, khảo sát National Literacy Trust cho thấy người thích đọc có tỷ lệ đọc hằng ngày cao hơn người không thích đọc. Mối liên hệ này không tự chứng minh rằng chỉ cần tăng hứng thú sẽ khiến mọi người đọc đều, hoặc đọc đều chắc chắn sẽ tạo ra hứng thú. [2]
Những cách có thể thử với độc giả Việt Nam
Trước hết, hãy chọn từ sở thích hiện có. Có thể viết ra ba chủ đề mình muốn tìm hiểu rồi tìm một cuốn sách liên quan. Nếu chưa biết bắt đầu ở đâu, hãy nhờ một người quen giới thiệu một cuốn và giải thích lý do họ nghĩ nó phù hợp.
Tiếp theo, thử dành một khoảng đọc ngắn trong lịch sinh hoạt. Chẳng hạn, chọn mười phút sau bữa tối nếu thời điểm ấy thuận tiện. Đây là một phương án thử, không phải thời lượng tối ưu đã được các nguồn trên xác nhận. Nếu lịch đó khó giữ, có thể đổi thời điểm hoặc giảm mục tiêu.
Hãy thử định dạng phù hợp và để ý phản ứng của mình. Nếu đọc trên điện thoại dễ bị gián đoạn, có thể thử sách giấy; nếu muốn nghe, có thể thử sách nói. Việc đổi định dạng nên phục vụ nhu cầu tiếp cận và sự hứng thú của người đọc.
Một lựa chọn khác là đọc cùng bạn và chia sẻ một điều đáng nhớ sau mỗi lần đọc. Không cần biến buổi trao đổi thành bài kiểm tra. Có thể bắt đầu bằng câu hỏi: phần nào khiến bạn muốn đọc tiếp?
Cuối cùng, cân nhắc thư viện, mượn hoặc đổi sách khi có điều kiện. Hãy kiểm tra tài liệu và dịch vụ thực tế tại nơi mình sống. Những cách trên là gợi ý vận dụng cần điều chỉnh, chưa phải các biện pháp được những nguồn này kiểm chứng tại Việt Nam.
Gia đình, nhà trường và cộng đồng có thể hỗ trợ thế nào?
Với trẻ em, người lớn có thể đưa ra vài lựa chọn phù hợp lứa tuổi rồi để trẻ quyết định, cùng đọc và trò chuyện về điều trẻ quan tâm. Khuyến nghị cho trẻ quyền lựa chọn và tiếp tục đọc cùng trẻ có trong hướng dẫn của Publishers Association. [5]
Nhà trường và cộng đồng có thể thử tạo cơ hội tiếp cận nhiều loại tài liệu, tổ chức trao đổi sách hoặc những cuộc trò chuyện ít áp lực. Khi thiết kế hoạt động, nên hỏi người tham gia muốn đọc gì và gặp trở ngại nào. Đây là đề xuất thực hành từ bài viết, cần theo dõi và điều chỉnh theo bối cảnh.
Với người trưởng thành, hãy ưu tiên quyền tự quyết về sách, nhịp đọc và mức độ tham gia. Một lời mời trao đổi có thể phù hợp hơn một chỉ tiêu chung. Nhu cầu của người trưởng thành và trẻ em khác nhau, nên không thể áp dụng nguyên xi khuyến nghị dành cho trẻ sang mọi nhóm độc giả.
Kết luận
Ba tín hiệu của năm 2026 không cần biến thành một công thức chung. Điều đáng giữ lại là cách đọc dữ liệu có bối cảnh, ưu tiên lời giới thiệu từ người quen, thử nhiều định dạng và trao quyền lựa chọn cho người đọc. Với độc giả Việt Nam, hãy bắt đầu bằng một thử nghiệm nhỏ, ghi lại phản hồi và điều chỉnh thay vì áp một chuẩn duy nhất.
Nguồn tham khảo
[1] Scribd, The 2026 State of Reading Report, công bố 10/12/2025. [2] National Literacy Trust, Children and young people's reading in 2026. [3] National Literacy Trust, Many ways to read: what children and young people read. [4] UK Department for Education, Research evidence on reading for pleasure, 2012. [5] Publishers Association, Libraries and reading for pleasure.
